Wanneer de dood een technisch probleem wordt
“Wie wil er eeuwig leven…” zingt Freddie Mercury. Maar die woorden klinken niet in een kamer. Ze resoneren in het hart, in het geheugen. Het is niet die scène uit “Highlander” die ons nog steeds aan het huilen maakt. Niet Connor die Heather’s gerimpelde, oude hand vasthoudt, maar Queen die vraagt “wie durft eeuwig lief te hebben…”
Het is Elon Musk in de hoofdzaal van het World Economic Forum in Davos, die verklaart dat veroudering “een volledig oplosbaar probleem is”. Dat wanneer we begrijpen wat het veroorzaakt, het waarschijnlijk “ongelooflijk voor de hand liggend” zal lijken.
Die uitspraak werd een meme, een grap, een virale clip. Weer een Musk-hyperbool, schreven mensen op sociale media. Nog een provocatie van de ondernemer die over Mars-kolonisatie praat alsof het een verkeersprobleem is.
Maar er zijn zinnen die, als we ze met minder ironie zouden beluisteren, een andere betekenis krijgen. Want Musk had het niet alleen over biologie. Hij beweerde dat de dood – datgene wat eeuwenlang religies, culturen en levensprojecten heeft georganiseerd – kan worden beschouwd als een technisch probleem.
De nieuwe obsessie van de elite
Wat Musk in Davos zei, staat niet op zichzelf. Het maakt deel uit van een bredere context waar verschillende internationale media al geruime tijd over schrijven.
The Guardian vatte het onomwonden samen door een nieuwe manie van bepaalde elites te beschrijven: “Voor hen is veroudering een technisch probleem dat kan en moet worden opgelost.” Niet als een afgesloten wetenschappelijke belofte, maar als waarneembaar gedrag.
Miljoenenbedragen aan investeringen, privéklinieken, longevity-startups, experimentele behandelingen, publieke en private agenda’s, allemaal georganiseerd rond hetzelfde idee: langer leven.
Of het nu mogelijk is of niet, doet er niet toe. Wat telt is dat invloedrijke mensen zich gedragen alsof het mogelijk is.
Van marginaliteit naar mainstream
Deze wereld is niet marginaal of excentriek. Het bestaat uit tech-ondernemers, CEO’s van grote bedrijven, investeringsfondsen en biohacking-voormannen. Het beweegt zich tussen Silicon Valley, universiteiten, laboratoria en prestigieuze klinieken.
Deze manie is ook niet nieuw. Tien jaar geleden waarschuwde Newsweek al dat het idee om niet alleen een paar jaar, maar “honderd of zelfs honderden jaren langer” te leven een van de meest controversiële thema’s van de komende eeuw zou worden.
Vandaag wordt deze ambitie onderbouwd door een steeds wijdverspreider concept: longevity escape velocity. De hypothese is dat er een moment kan komen waarop wetenschappelijke vooruitgang ons meer levensjaren oplevert dan we verliezen door het verstrijken van de tijd.
Niet vandaag voor altijd leven, maar lang genoeg leven om de volgende doorbraak te bereiken. En daarna de volgende.
Wat er nu al gebeurt in laboratoria
Terwijl de samenleving schommelt tussen fascinatie en spot, gebeuren er in laboratoria concrete dingen. Recent onderzoek verbonden aan Harvard University heeft resultaten opgeleverd die uitleggen waarom dit onderwerp niet langer puur speculatief is.
Studies naar epigenetische herprogrammering toonden aan dat het mogelijk is om gezichtsfuncties te herstellen bij oudere dieren, zelfs in gevallen waarin glaucoom werd gesimuleerd, een van de belangrijkste oorzaken van onomkeerbare blindheid op oudere leeftijd.
De procedure verandert het DNA niet, alleen de expressie van bepaalde genen. Simpel gezegd: volwassen cellen herstellen jongere functionele eigenschappen.
Dit is geen onsterfelijkheid. Dit is geen eeuwig leven. Het is iets beperkter en juist daarom verontrustender: lokale functionele verjonging.
De wetenschap bereikt geen eeuwigheid. Ze bereikt genezing: zicht, organen, functies. Maar daarbij overschrijdt ze een grens die eeuwenlang onoverwinnelijk leek. We zijn niet dichtbij onsterfelijkheid. We naderen het geloof dat veroudering, althans gedeeltelijk, optioneel kan zijn.
Als alles mogelijk wordt, wat blijft er over?
In de komedie “The Good Place” komen mensen eindelijk op een ideale plek: geen pijn, geen ziektes, geen verlangens. Na eeuwen waarin ze alles hebben gedaan en alles hebben geleerd, schakelt er iets uit.
Ze zijn niet verdrietig. Ze lijden niet. Ze stoppen gewoon met verlangen. Om ervaringen weer betekenis te geven, moeten ze een uitweg bedenken. Een deur. Een mogelijke afronding.
Want zoals we weten, is het leven belangrijk omdat het eindigt.
In onze moerassige gebieden, zoals Jorge Luis Borges ons vertelde in “The Immortal”, in die wereld van eeuwige troglodieten. Want, zoals hij zegt, de meeste westerse religies geloven in onsterfelijkheid. Alleen laten ze vrijheid voor de eerste eeuw, en wijden de rest aan beloning of straf.
“Alles onder stervelingen heeft een onomkeerbare of toevallige waarde”, terwijl onder onsterfelijken “er niets is dat niet verloren zou gaan tussen oneindige spiegels. Niets kan slechts één keer gebeuren, niets is noodzakelijkerwijs tijdelijk.”
De toekomst volgens visionairs en critici
Die verandering analyseerde Yuval Noah Harari enkele jaren geleden in het boek “Homo Deus”. Hij stelt daarin dat een van de grootste projecten van de 21e eeuw de zoektocht naar biologische onsterfelijkheid zal zijn.
De dood houdt op een mysterie, een straf of een lot te zijn. Ze wordt een technische mislukking. Harari is niet zo overtuigd als Musk dat deze mogelijkheid eenvoudig of misschien “voor de hand liggend” is.
Hij wijst erop dat het feit dat we het ons als mogelijk voorstellen, ons denken over het leven, de tijd en menselijke grenzen verandert.
Het contrast wordt nog duidelijker bij vergelijking met biogerontoloog Aubrey de Grey, een van de meest radicale voorstanders van extreem lange levensduur. De Grey stelt dat veroudering een verzameling van herstelbare opgehoopte schade is en dat “de eerste persoon die 150 jaar wordt waarschijnlijk al geboren is”.
Voor hem is dit probleem wetenschappelijk en moreel van aard: als het mogelijk is, moet het gebeuren. Hij sluit zichzelf in bij deze prognose: als hij de komende decennia in relatief goede gezondheid overleeft, gelooft hij dat de wetenschap een manier zal vinden.
De vraag die niemand durft te stellen
Harari ontkent de technische mogelijkheden niet. Het meningsverschil ligt op een ander niveau. Hij waarschuwt dat zelfs als het mogelijk wordt, de sociale gevolgen diepgaand zullen zijn.
Een langer leven zou biologische ongelijkheden versterken. Beperking organiseert verlangens, plannen en betekenis. Samenlevingen waarin niemand sterft, worden star, ongevoelig voor verandering.
Musk formuleert het als een ingenieur. Harari denkt erover na als historicus van macht. Hier komt de vraag die zelden in technologienieuws verschijnt: wie zal langer leven?
Als vooruitgang op het gebied van lange levensduur eerst degenen bereikt die het zich kunnen veroorloven, zoals vaak gebeurt, ontstaat een nieuwe vorm van ongelijkheid: ongelijkheid in tijd.
Extra decennia van actief leven zullen zich in bepaalde groepen concentreren. Erfenis wordt niet alleen economisch, maar ook biologisch.
Terwijl miljoenen vechten om oud te worden
Zoals The Guardian waarschuwt, zijn tech-miljardairs geobsedeerd door het vinden van het geheim van een langer leven, maar deze inspanningen omvatten ons, de rest, niet.
Zelfs als de toegang breder wordt, rijzen er structurele vragen: werk, pensioen, erfenis, milieu-impact. Wat gebeurt er als tijd geen beperkte hulpbron meer is? Hoe veranderen verlangens wanneer de toekomst onbepaald wordt verlengd?
Terwijl discussies zich nog steeds concentreren op hoe de oude dag te bereiken met inkomen, gezondheid en zorg, wordt het contrast nog scherper.
Terwijl de wereldelite discussieert over hoe niet te sterven, blijven miljoenen mensen strijden voor iets veel fundamentelers: de oude dag bereiken, niet eenzaam oud worden, niet zonder levensonderhoud oud worden.
Want veroudering is niet hetzelfde in alle regio’s, in alle sociale klassen of gemeenschappen. Milieuveiligheid, levenskeuzes, toegang tot gezondheidszorg, voedsel, werk en levensprojecten betekenen voor veel anderen veel andere dingen die niets te maken hebben met de discussie over wanneer te sterven… van ouderdom.
De werkelijke vraag voor de mensheid
In ieder geval, als we het over lange levensduur hebben, hebben we het meestal over deze mogelijkheid. Het is al duidelijk, en statistieken bevestigen het, dat we langer leven dan ooit tevoren.
Miljardairs en de biotech-elite beweren dat we langer dan honderd jaar zullen leven, en spelen met het idee van onsterfelijkheid.
De vraag is niet meer of we nog langer kunnen leven, maar wat we zullen doen met dit langere leven, hoe het zal worden verdeeld en onder welke voorwaarden.
Vroeg of laat zal het probleem misschien niet zijn of we voor altijd kunnen leven. De vraag wordt hoeveel, wie en hoe. Wat zullen we doen met de gewonnen tijd?
Want, zoals Borges zou zeggen, misschien vinden we juist in toeval en het gevoel van onzekerheid nog steeds de betekenis van het leven.
